2238 sayılı Organ ve Doku Alınması, Saklanması, Aşılanması ve Nakli Hakkında Kanun

ORGAN VE DOKU ALINMASI, SAKLANMASI, AŞILANMASI VE


NAKLİ
HAKKINDA KANUN


 


Kanun Numarası                    : 2238


Kabul Tarihi                           : 29/5/1979


Yayımlandığı Resmî Gazete  : Tarih  : 3/6/1979          Sayı  : 16655


Yayımlandığı Düstur              : Tertip : 5                      Cilt   :
18             Sayfa  : 150


 


I.
BÖLÜM


Genel
Hükümler


Amaç:


Madde 1 – Tedavi,
teşhis ve bilimsel amaçlarla organ ve doku alınması, saklanması, aşılanması ve
nakli bu kanun hükümlerine tabidir.


 


Kapsam:


Madde 2 – Bu
Kanunda sözü edilen organ ve doku deyiminden, insan organizmasını oluşturan her
türlü organ ve doku ile bunların parçaları anlaşılır.


Oto
- grefler, saç ve deri alınması, aşılanması ve nakli ile kan transfüzyonu bu
kanun hükümlerine tabi olmayıp, yürürlükte bulunan sağlık yasaları, (…)[1]
yönetmelikleri ve tıbbi deontoloji kuralları çerçevesinde gerçekleştirilir.


 


Madde 3 – Bir
bedel veya başkaca çıkar karşılığı, organ ve doku alınması ve satılması
yasaktır.


 


Madde 4 – Bilimsel,
istatistiki ve haber niteliğindeki bilgi dağıtımı halleri ayrık olmak üzere,
organ ve doku alınması ve verilmesine ilişkin her türlü reklam yasaktır.


 


II.
BÖLÜM


Yaşayan
Kişilerden Organ ve Doku Alınması


Yaş ve nitelik:


Madde 5 – Onsekiz
yaşını doldurmamış ve mümeyyiz olmayan kişilerden organ ve doku alınması
yasaktır.


 


Muvafakat:


Madde 6 – Onsekiz
yaşını doldurmuş ve mümeyyiz olan bir kişiden organ ve doku alınabilmesi için
vericinin en az iki tanık huzurunda açık, bilinçli ve tesirden uzak olarak
önceden verilmiş yazılı ve imzalı veya en az iki tanık önünde sözlü olarak
beyan edip imzaladığı tutanağın bir hekim tarafından onaylanması zorunludur.





Bilgi verme ve araştırma yükümlülüğü:


Madde 7 – Organ
ve doku alacak hekimler:


a)
Vericiye, uygun bir biçimde ve ayrıntıda organ ve doku alınmasının
yaratabileceği tehlikeler ile, bunun tıbbi, psikolojik, ailevi ve sosyal
sonuçları hakkında bilgi vermek;


b)
Organ ve doku verenin, alıcıya sağlayacağı yararlar hakkında vericiyi
aydınlatmak;


c)
Akli ve ruhi durumu itibariyle kendiliğinden karar verebilecek durumda olmayan
kişilerin vermek istedikleri organ ve dokuları almayı reddetmek;


d)
Vericinin evli olması halinde birlikte yaşadığı eşinin, vericinin organ ve doku
verme kararından haberi olup olmadığını araştırıp öğrenmek ve öğrendiğini bir
tutanakla tespit etmek;


e)
Bedel veya başkaca çıkar karşılığı veya insancıl amaca uymayan bir düşünce ile
verilmek istenen organ ve dokuların alınmasını reddetmek;


f)
Kan veya sıhri hısımlık veya yakın kişisel ilişkilerin mevcut olduğu durumlar
ayrık olmak üzere, alıcının ve vericinin isimlerini açıklamamak;


Zorundadırlar.


 


Alınamayacak organ ve dokular:


Madde 8 – Vericinin
yaşamını mutlak surette sona erdirecek veya tehlikeye sokacak olan organ ve
dokuların alınması, yasaktır.


 


Tahlil ve inceleme yapma zorunluluğu:


Madde 9 – Organ ve doku alınması, aşılanması ve
naklinden önce verici ve alıcının yaşamı ve sağlığı için söz konusu olabilecek
tehlikeleri azaltmak amacıyla gerekli tıbbi inceleme ve tahlillerin yapılması
ve sonucunun bir olurluluk raporu ile saptanması zorunludur.


 


Organ ve doku almaya, saklamaya, aşılamaya ve
nakline yetkili sağlık kurumları:


Madde 10 – (Değişik: 2/1/2014-6514/40 md.)


Organ
ve doku alınması, taşınması, saklanması, aşılanması ve nakli ile yurt dışından
temin edilmesi, Sağlık Bakanlığınca yetkilendirilmiş gerekli uzman personel ve
donanıma sahip kurumlarca yapılır.


 


III.
BÖLÜM


Ölüden
Organ ve Doku Alınması


Ölüm halinin saptanması:


Madde 11 – (Değişik: 2/1/2014-6514/41 md.)


Bu Kanunun uygulanması ile ilgili olarak tıbbi ölümün
gerçekleştiğine, biri nörolog veya nöroşirürjiyen, biri de anesteziyolji ve
reanimasyon veya yoğun bakım uzmanından oluşan iki hekim tarafından kanıta
dayalı tıp kurallarına uygun olarak oy birliği ile karar verilir.





Hekimlere ilişkin yasak işlemler:


Madde 12 – Alıcının müdavi hekimi ile organ ve doku
alınması, saklanması, aşılanması ve naklini gerçekleştirecek olan hekimlerin,
ölüm halini saptayacak olan hekimler kurulunda yer almaları yasaktır.


 


Tutanak düzenleme:


Madde 13 – 11 inci maddeye göre ölüm halini saptayan
hekimlerin ölüm tarihini, saatini ve ölüm halinin nasıl saptandığını gösteren
ve imzalarını taşıyan bir tutanak düzenleyip, organ ve dokunun alındığı sağlık
kurumuna vermek zorundadırlar. Bu tutanak ve ekleri ilgili sağlık kurumunda on
yıl süre ile saklanır.


 


Ölüden organ ve doku alma koşulu ve cesetlerin
bilimsel araştırma için muhafazası:[2]


Madde 14 – (Değişik fıkra: 21/7/2025 -
7557/13 md.) Bir
kimse sağlığında vücudunun tamamını veya organ ve dokularını, tedavi, teşhis ve
bilimsel amaçlar için bıraktığını güvenli kimlik doğrulama araçlarını
kullanarak e-Devlet Kapısı veya Sağlık Bakanlığınca kurulan bilişim sistemleri
üzerinden beyan etmiş ya da resmi veya yazılı bir vasiyetle belirtmiş veya bu
konudaki isteğini iki tanık huzurunda açıklamış ise ölüden organ veya doku
alınır. Bağışçının sağlığında açıkladığı iradesinin yakınlarının hilafına
olması halinde bağışçının iradesi esas alınır.


(Ek fıkra: 21/7/2025 - 7557/13 md.) Birinci fıkrada belirtilen hallerin
bulunmaması durumunda, sırasıyla ölüm anında yanında bulunan eşi, reşit
çocukları, ana veya babası veya kardeşlerinden birisinin, bunlar yoksa yanında
bulunan herhangi bir yakınının muvafakatiyle ölüden organ veya doku alınır.


(Ek fıkra: 21/7/2025 - 7557/13 md.) Organları başkasına nakledilen
bağışçıların eş ve birinci derece yakınlarına, organ nakline ihtiyaçları olması
halinde acil hastalardan sonra gelmek üzere öncelik verilir.


(Ek fıkra: 21/7/2025 - 7557/13 md.) Birinci fıkrada belirtilen usullerle
yapılan organ bağışı beyanları, 24/3/2016 tarihli ve 6698 sayılı
Kişisel Verilerin Korunması Kanununa uygun olarak Sağlık Bakanlığı merkezî kayıt
sistemine kaydedilir.


(Ek fıkra: 21/7/2025 - 7557/13 md.) Organ bağışı beyanları, beyan
esnasında bağışçı tarafından belirlenen kişilere bildirilir ve bu kişiler
haricindekilere beyin ölümü tespitinden önce açıklanmaz.


Aksine
bir vasiyet ibraz
edilmedikçe yoksa,
kornea gibi ceset üzerinde bir değişiklik yapmayan dokular alınabilir.[3]


Ölü, sağlığında kendisinden ölümünden sonra organ veya
doku alınmasına karşı olduğunu belirtmişse organ ve doku alınamaz.


(Değişik: 21/1/1982 - 2594/1 md.) Kaza veya doğal
afetler sonucu vücudunun uğradığı ağır harabiyet nedeniyle yaşamı sona ermiş
olan bir kişinin yanında yukarıda sayılan kimseleri yoksa, sağlam doku ve
organları, tıbbi ölüm halinin alınacak organlara bağlı olmadığı 11 inci maddede
belirlenen hekimler kurulunun raporuyla belgelenmek kaydıyla, yaşamı organ ve
doku nakline bağlı olan kişilere ve naklinde ivedilik ve tıbbi zorunluluk
bulunan durumlarda vasiyet ve rıza aranmaksızın organ ve doku nakli
yapılabilir. Bu hallerde, adli otopsi, bu işlemler tamamlandıktan sonra yapılır
ve hekimler kurulunun raporu adli muayene ve otopsi tutanağına geçirilir ve
evrakına eklenir.


(Ek: 21/1/1982 - 2594/1 md.) Ayrıca vücudunu
ölümden sonra inceleme ve araştırma faaliyetlerinde faydalanılmak üzere vasiyet
edenlerle yataklı tedavi kurumlarında ölen veya bunların morglarına getirilen
ve kimsenin sahip çıkmadığı ölü muayenesi veya otopsi işlemi
tamamlanmış cesetler aksine bir vesiyet olmadığı takdirde 6 aya kadar muhafaza
edilmek ve bilimsel araştırma için kullanılmak üzere ilgili yüksek öğretim
kurumlarına verilebilirler. Bu cesetlerin defin hususu dahil tabi olacakları
işlemler Adalet, İçişleri, Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlıklarınca bu Kanunun
yayımı tarihinden itibaren 3 ay içinde çıkarılacak yönetmelikle belirlenir.[4]


(Ek fıkra: 2/1/2014-6514/42 md.) Tıp eğitimi için
gerekli olan kadavranın yurt içinden yeteri kadar temin edilememesi hâlinde,
kadavra veya kadavra parçası, soykırım ve insanlığa karşı işlenmiş suçlar
yoluyla ölmüş kimselerden temin edilmemiş olması kaydı ile yurt dışından temin
edilebilir. Kadavra veya kadavra parçası temini ile yurt dışından kadavra temin
edecek kişi veya kuruluşların yetkilendirilmesine dair usul ve esaslar Sağlık
Bakanlığınca belirlenir.


 


IV.
BÖLÜM


Ceza
Hükümleri


Cezai ve idari müeyyideler:


Madde 15 – (Başlığı İle Birlikte Değişik: 15/11/2018-7151/15 md.)


Hukuka aykırı olarak organ ve doku alan, satan, satın
alan, satılmasına aracılık eden, saklayan, nakleden veya aşılayan, organ veya
doku teminine yönelik olarak ilan veya reklam veren veya yayınlayan kişiler
hakkında 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun 91 inci maddesi
hükümleri uygulanır.


Bu Kanuna aykırı şekilde embriyo ve üreme hücresi
bağışlayan, aşılayan, bulunduran, kullanan, saklayan ve nakledenlerle bunların
alım ve satımını yapanlar, alım ve satımına aracılık edenler veya
komisyonculuğunu yapanlar veya bu fiilleri özendiren, bunlara yönlendiren veya
bunlara yönelik ilan veya reklam veren veya yayınlayan kişiler hakkında, fiil
daha ağır cezayı gerektiren bir suç teşkil etmediği takdirde üç yıldan beş yıla
kadar hapis ve bin günden iki bin güne kadar adli para cezasına hükmolunur.


Bu
Kanunun ek 1 inci maddesine aykırı fiili tespit edilen kişilerin sertifika ve
izin belgeleri iptal edilir ve ilgili alanda çalışmalarına izin verilmez.


Bakanlıktan
izin alınmaksızın organ nakli ve üremeye yardımcı tedavi merkezi açılması
yasaktır. Bu yasağa uymayanlar hakkında 7/5/1987 tarihli ve 3359 sayılı Sağlık
Hizmetleri Temel Kanununun ek 11 inci maddesi hükümleri uygulanır.


Bu
Kanuna ve Bakanlıkça belirlenen usul ve esaslara aykırı şekilde faaliyet
gösteren sağlık kurum ve kuruluşları hakkında fiilin niteliği ve tekerrür
durumuna göre Bakanlıkça faaliyet durdurma veya faaliyet izni iptali müeyyidesi
uygulanır.


 


Üremeye yardımcı tedavi uygulamaları:


Ek Madde 1- (Ek:
15/11/2018-7151/16 md.)


Doğal yollarla çocuk sahibi olunamadığı veya tıbbi
gereklilik bulunduğu hâllerde, kadın ve/veya erkeğin üreme hücrelerinin tıbbi
yöntemlerle döllenmeye elverişli hâle getirilmek ve vücut içinde veya dışında
döllenmesini sağlamak suretiyle üreme hücreleri veya embriyo anne adayına
uygulanabilir. Bu yöntem sadece evli olan eşler arasında gerçekleştirilir. Bu
tedavi uygulamaları, Bakanlıkça belirlenen tıbbi esaslar çerçevesinde yalnızca
Bakanlıkça yetkilendirilmiş hekimler tarafından ve Bakanlıkça ruhsatlandırılan
üremeye yardımcı tedavi uygulama merkezlerinde gerçekleştirilebilir. Üremeye
yardımcı tedavi uygulama merkezlerinin açılması, çalışması ve denetlenmesi usul
ve esasları Bakanlıkça çıkarılan yönetmelikle düzenlenir.


Eşlerden
biri veya her ikisinden alınan üreme hücreleri ve bu hücrelerden elde edilen
embriyonun, başka kişilere uygulanması yoluyla çocuk sahibi olmak ve taşıyıcı
annelik yapmak yasaktır.


Başkasına ait üreme hücresi ve/veya embriyonun
kullanılması suretiyle donasyon işlemi yapılması ve bu amaçla üreme hücresi
ve/veya embriyo bağışlanması, satılması, bulundurulması, kullanılması,
saklanması, taşınması, ithalatı, ihracatı ve bu işlemlere aracılık edilmesi
yasaktır.


 


Canlıdan organ alınması ve etik komisyonları:


Ek Madde 2- (Ek:
15/11/2018-7151/16 md.)


Canlıdan
organ nakli; alıcının en az iki yıldan beri evli olduğu eşi ile dördüncü
dereceye kadar (dördüncü derece dahil) kan ve kayın hısımlarından yapılabilir.
Organ nakli gereken hastalığın evlilikten sonra teşhis edildiği durumlarda
eşlerin en az iki yıllık evli olması şartı aranmaz.


Birinci
fıkrada yer alan hususların dışında kalan canlıdan organ nakillerinin etik
açıdan değerlendirmesi, organ nakli başvurusunun yapıldığı ilde oluşturulan
Organ Nakli Değerlendirme Etik Komisyonları tarafından yapılır. Organ nakli
hizmeti sunan hastanelerin bulunduğu her ilde Organ Nakli Değerlendirme Etik
Komisyonu kurulur. Komisyon başvurunun yapıldığı tarihten itibaren en geç 15
gün içinde, acil durumlarda ise derhâl toplanır ve oyçokluğu ile karar alır.


Organ
Nakli Değerlendirme Etik Komisyonlarının kararlarına karşı yapılacak itirazları
değerlendirmek üzere Ulusal Organ Nakli Etik Kurulu teşkil edilir. Ulusal Organ
Nakli Etik Kurulu, itiraz üzerine komisyon kararlarını inceleyerek onaylar,
iptal eder veya komisyonun yerine geçip yeniden karar alır. Kurulun organ nakli
başvurularına dair verdiği kararları kesindir. Ulusal Organ Nakli Etik Kurulu
itirazın yapıldığı tarihten itibaren en geç 15 gün içinde, acil durumlarda ise
derhâl toplanır ve katılanların üçte ikisinin oyuyla karar alır. Bu çoğunluk
sağlanamadığında itiraz reddedilmiş sayılır.


Ulusal
Organ Nakli Etik Kurulu ve Organ Nakli Değerlendirme Etik Komisyonlarının
toplantıları gizli oturum şeklinde yapılır. Toplantıda alınan kararlara dair
bilgi ve belgeler gizlidir; üçüncü kişi ve kuruluşlarla paylaşılamaz.


Organ
Nakli Değerlendirme Etik Komisyonları ve Ulusal Organ Nakli Etik Kurulunun
teşkili ile çalışma usul ve esasları Sağlık Bakanlığınca düzenlenir.


 


Madde 16 – Bu
Kanun yayımı tarihinde yürürlüğe girer.


 


Madde 17 – Bu
Kanunu Bakanlar Kurulu yürütür.





2238
SAYILI KANUNA EK VE DEĞİŞİKLİK GETİREN MEVZUATIN VEYA


ANAYASA
MAHKEMESİ TARAFINDAN İPTAL EDİLEN HÜKÜMLERİN


YÜRÜRLÜĞE
GİRİŞ TARİHİNİ GÖSTERİR LİSTE


 







Değiştiren
Kanunun/ KHK’nin/İptal Eden Anayasa Mahkemesi

Kararının
Numarası



2238
Sayılı Kanunun Değişen veya İptal Edilen Maddeleri



Yürürlüğe
Giriş Tarihi






2594



14



27/1/1982






6514



10, 11,
14



18/1/2014






KHK/698



2



24/6/2018 tarihinde birlikte yapılan Türkiye Büyük Millet Meclisi ve
Cumhurbaşkanlığı seçimleri sonucunda Cumhurbaşkanının andiçerek göreve
başladığı tarihte






7151



15, Ek
Madde 1, Ek Madde 2



5/12/2018






7557



14



24/7/2025









 











[1]
2/7/2018 tarihli ve 698 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 33 üncü maddesi ile
bu fıkrada yer alan “tüzükleri,” ibaresi madde metninden çıkarılmıştır.







[2]
21/1/1982 tarih ve 2594 sayılı Kanunun 1 inci maddesiyle değiştirilen madde
başlığı metindeki yerine işlenmiştir.







[3]
2/1/2014 tarihli ve 6514 sayılı Kanunun 42 nci maddesiyle, bu fıkrada yer alan
“veya beyan” ibaresi “ibraz edilmedikçe” şeklinde değiştirilmiştir.







[4] 
2/1/2014 tarihli ve 6514 sayılı Kanunun 42 nci maddesiyle, bu fıkrada yer alan
“ve adli kovuşturma ile ilgisi olmayan” ibaresi “ölü muayenesi veya otopsi
işlemi tamamlanmış” şeklinde değiştirilmiştir.