Dezenfeksiyon Teknik Tebliği

DEZENFEKSİYON TEKNİK TEBLİĞİ

BİRİNCİ BÖLÜM

Amaç, Kapsam, Dayanak ve Tanımlar

Amaç

MADDE 1 – (1) Bu Tebliğin maksadı, küçük yerleşim yerlerinde son kullanıcıya ulaşacak içme suyunun güvenliğinin sağlanması için dezenfeksiyon yönteminin seçilmesi, dezenfeksiyon işleminin doğru uygulanması ve etkin bir şekilde denetiminin sağlanmasıdır.

Kapsam

MADDE 2 – (1) Bu Tebliğ, küçük yerleşim yerlerine uygun dezenfeksiyon yönteminin seçilmesi, dezenfeksiyon işleminin doğru uygulanması ve denetiminin sağlanmasına ilişkin hususları kapsar.

Dayanak

MADDE 3 – (1) Bu Tebliğ, 29/6/2011 tarihli ve 645 sayılı Orman ve Su İşleri Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin 2 nci ve 9 uncu maddesine dayanılarak hazırlanmıştır.

Tanımlar

MADDE 4 – (1) Bu Tebliğde geçen;

a) Bakanlık: Orman ve Su İşleri Bakanlığını,

b) Bakiye klor: Klorun su ile temas süresi sonucunda suda kalan serbest klor konsantrasyonunu,

c) Dezenfeksiyon: Hastalık yapıcı (patojen) mikroorganizmaların yok edilmesi veya etkisiz hale getirilmesi işlemini,

ç) Dezenfektan: 31/12/2009 tarihli ve 27449 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Biyosidal Ürünler Yönetmeliği kapsamında Sağlık Bakanlığından izin alınan ve içme suyu dezenfeksiyon işlemi için kullanılan kimyasal maddeleri,

d) Küçük yerleşim yeri: Nüfusu 10.000 kişiye kadar olan yerleşim yerlerini,

ifade eder.

İKİNCİ BÖLÜM

Genel Esaslar

Genel esaslar

MADDE 5 – (1) Son kullanıcıya ulaşacak içme suyunun güvenliği için;

a) Temin edilen suyun ve çevresel şartların durumu dikkate alınarak en uygun ve verimli dezenfeksiyon yönteminin seçilmesi,

b) Seçilen dezenfeksiyon işleminin doğru uygulanması ve etkin bir şekilde denetiminin sağlanması,

c) Dezenfeksiyon işlemi için kullanılan dezenfektan ve dezenfeksiyon yöntemini uygulayacak personelin dezenfeksiyon konusunda ehil olması ve güvenlik tedbirlerine azami derecede dikkat etmesi,

esastır.

(2) Dezenfektan ve dezenfeksiyon yönteminin seçiminde su kalitesi, işletme güçlüğü, kalifiye personel ihtiyacı ve dağıtım şebekesinin büyüklüğü dikkate alınır.

(3) İçme suyunun kalitesinin belirlenmesi için 17/2/2005 tarihli ve 25730 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik esas alınarak gerekli analizler yapılır.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Dezenfeksiyon Yöntemi Seçimi, Uygulaması ve Denetimi

Dezenfeksiyon yöntemi seçimi ve uygulaması

MADDE 6 – (1) Küçük yerleşim yerlerinde uygun dezenfeksiyon metodunun belirlenmesi için EK-1’de verilen “Dezenfeksiyon Yöntemleri” dikkate alınır. Ancak bu yöntemlerden UV radyasyonu ve ozon, su şebekeye verilmeden önce uygulanıyorsa, ancak ön dezenfeksiyon maksadıyla kullanılabilir. Etkin ve güvenli bir dezenfeksiyon için; su dağıtım şebekesine (tüketime) verilmeden önce klor ve klorlu bileşiklerle dezenfeksiyona tabi tutulur. İlk uygulamada dağıtım ağının en uç noktasında bakiye klor düzeyi 0,2-0,5 mg/L olacak şekilde dozlama miktarı ayarlanır. Salgın dönemlerinde veya salgın olması muhtemel dönemlerde bu düzey 1,0 mg/L’ye çıkarılır.

(2) Dezenfeksiyon işleminde; su tesislerinin özellikleri, yerleşim yerinin büyüklüğü, suyun debisi, su deposunun kapasitesi, depodaki su seviyesi, depo ve ekipmanlarının çalışma şartları dikkate alınarak dezenfeksiyon ekipmanları seçilir. Küçük yerleşim yerlerinde uygulanacak dezenfeksiyon yöntemi için EK-2’de verilen “Dezenfeksiyon Yöntemi Seçimi İçin Gerekli Kriterler” tablosuna göre seçim yapılır.

(3) Dezenfeksiyon ekipmanlarının güvenli olarak çalıştırılmasında EK-3’de verilen “Dezenfeksiyon Uygulamasında Dikkat Edilecek Hususlar” tablosuna ve imalatçı firmanın talimatlarına uyulur, buna yönelik talimatname hazırlanır ve tesiste asılı bulundurulur. Ekipmanların durumu ayda bir kontrol edilir.

(4) Uygun dezenfeksiyon yönteminin seçimi, uygulanması ve gerekli güvenliğin sağlanması; Büyükşehir Belediyesi sınırları içerisinde kalan yerleşim yerlerinde Büyükşehir Belediyelerine bağlı Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlükleri, Büyükşehir Belediyesi olmayan illerde Belediyeler ve Belediye sınırları dışında kalan yerleşim yerlerinde ise İl Özel İdareleri tarafından gerçekleştirilir.

Denetim

MADDE 7 – (1) Bakiye klor düzeyinin, dağıtım ağının en uç noktasında 0,2-0,5 mg/L’yi sağlaması için; klorlama yapılan deponun çıkış suyunda azami aylık bakiye klor ölçümü yapılır ve neticeleri kaydedilir.

(2) Mahalli ve su dağıtım şebekelerinin değişik noktalarında değişik zamanlardaki klor seviyesinin denetiminden, Büyükşehir Belediyesi sınırları içerisinde kalan yerleşim yerlerinde Büyükşehir Belediyelerine bağlı Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlükleri, Büyükşehir Belediyesi olmayan illerde Belediyeler ve Belediye sınırları dışında kalan yerleşim yerlerinde ise İl Özel İdareleri sorumludur.

(3) Bakiye klor düzeyinin ölçüm neticeleri kullanılan yöntemler ile birlikte Bakanlık ve Sağlık Bakanlığına altı ayda bir gönderilir, ilgili Bakanlıklar kendi mevzuatı çerçevesinde gerekli denetimleri yapar.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

Çeşitli ve Son Hükümler

Uyum süreci

MADDE 8 – (1) Küçük yerleşim yerlerinde EK-2’de verilen kriterlere göre dezenfeksiyon işleminin yapılması için ekipman ve yöntem seçimi ile tesisin kontrolüne ilişkin çalışmalar dezenfeksiyon ekipmanlarının kurulu olduğu yerlerde bu Tebliğin yürürlüğe girmesinden itibaren bir yıl, dezenfeksiyon ekipmanlarının kurulu olmadığı yerlerde bu Tebliğin yürürlüğe girmesinden itibaren iki yıl içinde tamamlanır.

Yürürlük

MADDE 9 – (1) Bu Tebliğ yayımı tarihinde yürürlüğe girer.

Yürütme

MADDE 10 – (1) Bu Tebliğ hükümlerini Orman ve Su İşleri Bakanı yürütür.

(Ek, kaynağında ayrı dosya olarak yayımlanmıştır; sisteme aktarımı beklemededir.)
EKLER (kaynak: mevzuat.gov.tr)

EK 1

EK-1: Dezenfeksiyon Yöntemleri

1) KLOR: Maliyeti nispeten en uygun, temini kolay olup, gaz, sıvı ve katı (tablet, toz ya da granül) olmak üzere üç farklı formda kullanımı söz konusudur. Klorun suya karıştıktan sonra oluşturduğu türlerin (serbest klor: HOCl + OCl-) suda bulunan mikroorganizmalara tam etki edebilmesi için klor dozunun ve klorun mikroorganizmalarla temas süresinin doğru ayarlanması gerekmektedir. Klor kullanıldığında, dağıtım ağında bakiye klor miktarı 0,2 ila 0,5 mg/L aralığında olacak şekilde dozlama yapılması gerekmektedir. Temas süresi için tavsiye edilen değer en az 30 dakikadır. Tablo 1 ve 2’de klorlama prosesinin tasarımında kullanılan perde faktörü ve C.T (mg-dk/L) (konsantrasyon x temas süresi) değerleri verilmiştir.

Sıvı veya tablet klor; Belirli saflıklarda (% 5-15) NaOCl (sıvı) çözeltisi ya da Ca (OCl) 2 (tablet klor) temin edilerek yapılacak dezenfeksiyon işlemi, özellikle küçük yerleşimler için en yaygın kullanılan dezenfeksiyon şeklidir.

Gaz formunda klor; Basınç altındaki tanklarda ya da tüplerde sıvılaştırılmış olarak muhafaza edilmektedir. Klorun parlayıcı, patlayıcı, zehirli özellikleri nedeniyle gaz formunda kullanımı tehlikeli olup, kullanımı sırasında güvenlik önlemlerine dikkat edilmelidir. Klor tankları ve klor besleme sistemleri ayrı bir havalandırmalı odada ya da binada depolanmalı, bölüm içi ve dışında gerekli güvenlik tedbirleri alınmış olmalıdır. Sıvı veya tablet klorla kıyaslandığında maliyeti daha uygun bir formdur.

Tablo 1. Perde faktörü Faktör Tanım 0,1 • Perdesiz, karışım esaslı, çok düşük uzunluk/genişlik oranı, yüksek giriş ve çıkış akış hızı, • Tek giriş ve çıkış hatlı kapalı dairesel ya da dikdörtgen şeklindeki tank, • Girişin tavanda çıkışın ise tabanda (ya direk aşağıya doğru ya da giriş hattıyla aynı tarafta) olduğu dairesel ya da dikdörtgen şeklindeki tank, 0,3 • Bir veya birden fazla perdesiz giriş ve çıkışların olduğu ve içerisinde perde bulunmayan tank, • Girişin tavanda, çıkışın ise karşı duvarın tabanında olduğu dairesel ya da dikdörtgen şeklindeki tank, 0,5 • Perdeli giriş ve çıkışa sahip içerisinde birkaç perde bulunan tank, 0,7 • Giriş perdesi delikli, içerisinde kıvrımlı veya delikli perdelerin olduğu, çıkışı savaklı veya delikli savaklı tank, 1 • Çok yüksek uzunluk/genişlik oranı (boru akışı), delikli giriş, çıkış ve içerisinde perdesi bulunan tank,

Tablo 2. Serbest klorla % 99,9 (4-log) patojen giderimi için gerekli C.T değerleri

Sıcaklık oC pH

6-9 10 0,5 12 90 5 8 60 10 6 45 15 4 30 20 3 22 25 2 15

Örnek Hesaplama

% 12,5’luk Sodyum hipoklorit kullanılması durumunda % 99,9 (4-log) patojen giderimi için konsantrasyon ve bekletme süresi aşağıdaki gibi hesaplanır.

Örnek Sisteme Ait Genel Bilgiler:

Kaynak kapasitesi: 22,7 m3/sa Difüzör pompa kapasitesi: 56,77 m3/sa Tank çıkışı klor konsantrasyonu: 0,1 mg/L pH: 7,5 Tankın toplam kapasitesi: 189,25 m3 Sıcaklık: 20 oC Tankın en düşük işletme hacmi: 94,625 m3 Pik akış: 0,946 m3/dk

Şekil 1. Klorlama için örnek tank tasarımı

Şekil 1’de görüldüğü gibi tank ayrı giriş ve çıkışa sahip olup bölmesi bulunmamaktadır. Su girişi tankın üzerinde, su çıkışı ise tankın altında yer almaktadır.

Konsantrasyon ve Bekletme Süresi Hesabı:

Tablo 1’de tankın tasarımına göre perde faktörü katsayısı 0,3 olarak alınır. Tablo 2’de sıcaklığa ve pH değerine bağlı olarak C.T değeri 3 mg-dk/L olarak seçilir.

Bekletme süresi = 100 dk

Temas Süresi = Toplam bekletme süresi x perde faktörü = 100 dk x 0,3 = 30dk

C.T hesap değeri = Tank çıkışı klor konsantrasyonu x Temas süresi = 0,1 mg/L x 30 dk = 3 mg/L x dk

İnaktivasyon oranı 1

log4 inaktivasyon kontrolü = inaktivasyon oranı x 4 log4 inaktivasyon kontrolü = 1 x 4 = 4 log4 inaktivasyon kontrolü ≥ 4 olduğundan patojen inaktivasyonu sağlanmıştır. 2) KLOR DİOKSİT: Güçlü bir dezenfektan olup, Giardia, Cryptosporidium ve virüslerin gideriminde son derece etkilidir. Ayrıca tat ve koku sorunlarına sebep olan fenolleri parçalamaktadır. Ancak dezenfeksiyon için klor dioksit kullanıldığında klorit ve klorat formunda dezenfeksiyon yan ürünlerini oluşturmaktadır. Bu dezenfeksiyon yan ürünlerinin de insan sağlına olumsuz etkileri tespit edilmiştir. Klor dioksitin yan ürünleri haricinde en önemli dezavantajlarından biri de ticari olarak sıkıştırılamaz ve depolanamaz olmasıdır. Çünkü 40 kPa ve üzeri basınç altında patlayıcı bir gazdır. Ayrıca, klor dioksit aşırı derecede uçucudur ve yüksek konsantrasyonlarda kararlı olmadığından kullanılacağı yerde üretilmektedir. Tablo 3, 4 ve 5’de Giardia, Cryptosporidium ve virüslerin inaktivasyonu için gerekli C.T değerleri verilmiştir.

Tablo 3. Klor dioksitle Giardia’nın etkisiz hale getirilmesi için gerekli C.T değerine sıcaklığın etkisi Log giderimi Su sıcaklığı, °C

≤ 1 5 10 15 20 25 0,5 10 4,3 4 3,2 2,5 2 1,0 21 8,7 7,7 6,3 5 3,7 1,5 32 13 12 10 7,5 5,5 2,0 42 17 15 13 10 7,3 2,5 52 22 19 16 13 9 3,0 63 26 23 19 15 11

Tablo 4. Klor dioksitle Cryptosporidium’un etkisiz hale getirilmesi için gerekli C.T değerine sıcaklığın etkisi Log giderimi Su sıcaklığı, °C

≤ 0,5 1 2 3 5 7 10 15 20 25 30 0,25 159 153 140 128 107 90 69 45 29 19 12 0,5 319 305 279 256 214 180 138 89 58 38 24 1,0 637 610 558 511 429 360 277 179 116 75 49 1,5 956 915 838 767 643 539 415 268 174 113 73 2,0 1275 1220 1117 1023 858 719 553 357 232 150 98 2,5 1594 1525 1396 1278 1072 899 691 447 289 188 122 3,0 1912 1830 1675 1534 1286 1079 830 536 347 226 147

Tablo 5. Klor dioksitle virüslerin etkisiz hale getirilmesi için gerekli C.T değerine sıcaklığın etkisi Log giderimi Su sıcaklığı, °C

≤ 1 5 10 15 20 25 2 8,4 5,6 4,2 2,8 2,1 1,4 3 25,6 17,1 12,8 8,6 6,4 4,3 4 50,1 33,4 25,1 16,7 12,5 8,4

3) UV RADYASYONU: Etkin bir dezenfeksiyon yöntemi olup birçok spor, virüs ve kisti inaktive eder. UV radyasyonu uygulanan sularda dezenfeksiyon yan ürünleri oluşumu tespit edilmemiştir. Ayrıca depolama ve dağıtım hattında kalıntı dezenfektan gerektiren büyük sistemler yerine küçük ölçekli sistemlerde kullanılmaktadır. UV dezenfeksiyonunun, dezenfeksiyon sonrasında suyun son kullanıcıya kısa bir sürede ulaşabildiği küçük ölçekli sistemlerde kullanımı uygundur. Su kalitesi ve debi, UV verimi üzerinde etkilidir.

UV ile dezenfeksiyonun uygunluğunu tayin etmekte kullanılan en önemli parametre % transmisyon’dur. (% iletim/geçirgenlik). % Transmisyon=100 x 10-A (A=Absorbans)

Tablo 6’da değişik su kaliteleri için % transmisyon ve absorbans değerleri verilmiştir.

Tablo 6. Su kalitesi ve % transmisyon değerleri Ham su kalitesi Absorbans (absorbans birimi/cm) % Transmisyon

Mükemmel 0,022 95 İyi 0,071 85 Orta 0,125 75

UV radyasyonunun mikroorganizmaları imha ve inaktive etme derecesi doğrudan UV dozuna bağlıdır. UV dozu, UV lambasının şiddeti ile temas süresinin çarpımıdır. D = I x t (D = UV dozu, mW.s/cm2, I = Şiddet mW/cm2, t = Temas süresi, s)

Giardia, Cryptosporidium ve virüslerin etkisiz hale getirilmesi için gerekli UV dozu Tablo 7’de verilmiştir.

Tablo 7. Mikroorganizmaların etkisiz hale getirilmesi için gerekli UV dozu (mJ/cm2)* Hedef Log inaktivasyon

0,5 1 1,5 2 2,5 3 3,5 4 Giardia 1,5 2,1 3,0 5,2 7,7 11 15 22 Cryptosporidium 1,6 2,5 3,9 5,8 8,5 12 15 22 Virüsler 39 58 79 100 121 143 163 186 * 1 mJ/cm2=1,000 mW.s/cm2

4) OZON: Çok güçlü bir dezenfektan ve oksidant olup mikroorganizmaları kısa sürede etkisiz hale getirebilmekte, ayrıca renk, koku ve tat da giderilmektedir. Ozonlama yüksek enerji ihtiyacı, kompleks ekipman ve yüksek ilk yatırım maliyeti sebepleriyle yaygın kullanıma sahip değildir.

Ozonla hızlı şekilde reaksiyona giren maddeler bazı sularda fazla olduğu için, birkaç dakika ozon verildiği halde suda bakiye ozon izlenememektedir. Bu sebeple, ozon temas tankı boyutlandırmadan önce ozon konsantrasyonunun ne kadar zaman sonra artmaya başladığı tespit edilmelidir. Tablo 8, 9 ve 10’da pH 6-9 aralığında Giardia, Cryptosporidium ve virüslerin inaktivasyonu için gerekli C.T değerleri verilmiştir.

Tablo 8. Ozonla Giardia inaktivasyonu için gerekli C.T değerleri Log inaktivasyon Sıcaklık, oC

< 1 5 10 15 20 0,5 0,48 0,32 0,23 0,16 0,12 1,0 0,97 0,63 0,48 0,32 0,24 2,0 1,90 1,30 0,95 0,63 0,48 3,0 2,90 1,90 1,43 0,95 0,72

Tablo 9. Ozonla Cryptosporidium inaktivasyonu için gerekli C.T değerleri Log inaktivasyon Sıcaklık, oC

< 1 5 10 15 20 0,5 12 7,9 4,9 3,1 2,0 1,0 24 16 9,9 6,2 3,9 2,0 48 32 20 12 7,8 3,0 72 47 30 19 12

Tablo 10. Ozonla virüslerin inaktivasyonu için gerekli C.T değerleri Log inaktivasyon Sıcaklık, oC

< 1 5 10 15 20 2,0 0,90 0,60 0,50 0,30 0,25 3,0 1,40 0,90 0,80 0,50 0,40 4,0 1,80 1,20 1,00 0,60 0,50

1. Dağıtım ağında bulunması gereken klor konsantrasyonudur. 2. Dezenfeksiyon sonrasında dezenfeksiyon yan ürünü olarak oluşacak klorit miktarı için suda müsaade edilen konsantrasyondur. 3. Dezenfeksiyon sonrasında dezenfeksiyon yan ürünü olarak oluşacak bromat miktarı için suda müsaade edilen konsantrasyondur. * THMOP: Trihalometan Oluşturma Potansiyeli

EK-3: Dezenfeksiyon Uygulamasında Dikkat Edilecek Hususlar